Halen bor madenleri yurt içi fiyatlarının çok altında fiyatlarla yabancı birkaç şirkete satılıyor. Acaba yabancı şirketler, Eti Holding'in kendi çıkarları yönünde fiyat uygulaması yapacaklarını bilseydi, Türkiye’de yatırım yapma fırsatını kaçırdıklarına, tinkal madenlerini saklama çabalarının boşa gittiğine bu kadar üzülürler miydi?

Bor Madenlerinin Devletleştirilmesi

Kurtlara "kamu yararı" postu...

1959 yılında Kırka bölgesinde, Mortaş grubu (Yırcalı’ya ait), Türk Boraks (US Borax'a ait şirket) ve Maden Teknik Arama (MTA) araştırma yapıyorlardı. 

Etibank'a ait sahalarda araştırma yapan MTA'da görevli mühendis Sefer Demircan, tinkali ilk bulan kişi oldu. Bulduğu yeni rezervi MTA yerine, özel kuruluşlara bildirdi. Her üç kuruluş da,  o zamana kadar Türkiye’de hiç bilinmeyen bor madeni olan tinkale ilk kez 1959 yılında rastladıkları halde, bulgularından elbirliği ile resmi makamları haberdar etmediler. MTA’nın bu yıllardaki raporu da hiç yayınlanmadı. Bazı raporların gösterdiğine göre, muazzam rezerv, hükümete bildirilmediği gibi, yayınlanan raporlarda da tinkalden hiç söz edilmedi. 

Daha sonra, bölgede araştırma yapan Türk Boraks (US Borax)’ın görevlendirdiği jeologlar da  1960 yılında Kırka’daki, tinkalin varlığını doğruladılar. Kırka’daki keşif nefes kesiciydi. 600 milyon tonluk, 50 metre kalınlığında  dünyadaki en zengin tinkal rezervi ! 

1960 sonrasında,Türk Boraks ile Mortaş bir anlaşma yaptı. Bu anlaşmaya göre, kurulacak şirkette Mortaş büyük hissedar olacak, çıkarılacak maden ile, Borax Consolidated Ltd’in (US Borax), Avrupa’daki boraks ve asit borik rafinelerinin ihtiyaçları karşılanacaktı.1964 yılında, Yabancı Sermaye Teşvik Kanunu çerçevesinde, 40 milyon dolar sermayeli şirket için müracaat edildi. 

Müracaat 1965 yılında reddedildi. 

Borax Consolidated Ltd’nin Yönetim Kurulu Başkanı Rt.Hon.Lord Clitheroe, Türk Boraks'ın faaliyetlerinin de yeraldığı raporun yayınlandığı 25 Şubat 1966 tarihli Financial Times'taki yazısında bile tinkalden hiç söz etmiyordu. 

Türkiye’de, Kırka’daki buluş hakkında söylentiler yayıldı; basın konuyu ele aldı ve "uluslararası bir bor şirketinin Kırka’daki önemli sodyum borat yataklarını cebe indirme girişimi" politik bir konu haline geldi.1968 yılında Türk Boraks'ın elindeki tinkal yatakları Etibank'a devredildi. 1967’de Senato soruşturma komisyonu kuruldu. 1969 yılında yayınlanan raporda, US Borax Ltd yada American Potash Co. ile birlikte, Etibank’ın ve özel kuruluşların ortaklığıyla kurulacak bir şirketin tinkal madenlerini işletmesi önerildi. Ancak, basınına yansıyan kamu oyu baskısı, hiçbir zaman böyle bir şirketin kurulmasına izin vermedi. O sıralarda Ali Şayakçı'nın da  tinkal yataklarının devletleştirilmesi yönünde Cumhuriyet gazetesinde makaleler yazdığı gözönünde alınırsa komisyon raporunun uygulanma olasılığının bulunmadığı anlaşılıyor.

Sonunda,sahada faaliyet gösterenlere ait maden ruhsatları iptal edildi ve 1971 yılında Etibank’a devredildi. 1960 lı Yıllarda başlayan bor madenlerini devletleştirme rüzgarı 1978 yılında özel sektördeki tüm bor madenlerinin devletleştirilmesi ile son buldu. 

14.10 1978 tarih ve 2172 sayılı kanunla devletleştirilmiş olan bor madenlerinin aranması ve işletilmesi, 10.6.1983 tarih ve 2840 sayılı kanunla devlet eliyle yapılacağı hüküm altına alındı. Bu kanun gereği, Eti Holding (Etibank), bor madenlerinin Türkiye'deki tek üreticisi. 15 Temmuz 1985 tarihli resmi gazetede yayınlanan 3213 sayılı kanuna göre, özel sektör yeni bulunacağı bor madenlerini işletebilir. Ancak, bor madeni bulunabilecek bütün sahalar Eti Holding'in tasarrufu altında. Bu nedenle 3213 sayılı  kanunun uygulanabilirliği yok.

Kaldı ki, Eti Holding'in sahaları dışında bulunacak bor madeni üreticilerinin, Eti Holding'in fiyat rekabetine dayanma olasılığı da hemen hemen yok. Ayrıca, Türkiye'de dünya talebini yüzlerce yıl karşılamaya yetecek bor madeni rezervi bulunuyor. Yeni maden sahalarının bulunması yönünde yapılacak her harcama, Türkiye için kaynak israfı. Onun için, bugüne kadar hiçbir özel sektör kuruluşu yeni bor madeni yatağı arama girişiminde bulunmadı.  

1978 Yılındaki Devletleştirme Öncesinde Başlıca Bor Madeni Üreticilerinin İhracatları ve Fiyatlar

Bor madenlerinin devletleştirildiği 1978 yılında, özel sektör bor madenlerinin sadece % 5'ine sahipti. Bor madenlerinin % 95'ine sahip olan Etibank 33,6 milyon dolarlık ihracat için ortalama 116.- dolar, özel sektör ise 44,4 milyon dolarlık ihracat için 125.- dolar fiyat uyguluyordu.. Toplam 78 milyon dolarlık bor madeni ortalama 121.- dolardan ihraç edilmişti.

Yirmi bir yıl sonra, 1999 yılında,  Eti Holding'in toplam bor madeni ihracatı ancak 121,3 milyon dolara ulaşabildi; ortalama  186.- dolar fiyatla ihraç edildi. Doların 21 yıllık süreç içindeki değer kaybı gözönüne alındığında, bor madeni birim fiyatları artmak bir yana, azaldı.  (ABD'nin yıllık enflasyon oranının ortalama % 2.5 olduğu varsayıldı)